(placeholder)
Noorderlicht Lofoten
Noorderlicht, Lofoten

Tegenwoordig is met vrijwel iedere camera redelijk tot goed noorderlicht te fotograferen. Ik heb heel aardige plaatjes gezien van ‘simpele’ compact camera’s, ja zelfs van mobiele telefoons. Maar vaak moet je bij die compacte camera’s wat dieper het menu induiken om instellingen te veranderen, wat vervelend is in het donker. Bij spiegelreflex camera’s (DSLR) liggen de belangrijkste instellingen meestal letterlijk onder handbereik en zijn ze in totale duisternis simpel aan te passen zonder gedoe met zak- of hoofdlampjes, als je redelijk bekend met je camera.

Ik ben zelf ooit beland bij Canon, maar ieder merk maakt tegenwoordig minstens gelijkwaardige camera’s. De Canon 40D uit 2007, was mijn eerste digitale spiegelreflex, met een crop-factor van 1.6x. De foto’s van noorderlicht uit die camera waren al zó goed, dat ik er diverse verkocht aan gedrukte media. De 1D Mark IV, met een crop van 1.3x, gaf nog betere beelden op pakweg iso 1600.

Uit nieuwsgierigheid heb ik eens de zeer compacte Fuji X-M1 met een Fujinon XF 27mm f/2.8 lens aangeschaft. Dat is ook een crop camera (1.5x) en ook die kan verbluffende resultaten geven. Kortom, met crop camera’s zijn prima noorderlicht foto’s te maken.

Toch werk ik nu al jaren met full frame camera’s. Die hebben grotere sensors en zijn daarmee nóg beter in staat in het donker en met hoge iso-waarden te werken. Iso 1600 is geen probleem, iso 3200 en 6400 zijn ook vaak nog goed te doen. Maar als het niet echt nodig is, ga ik zelfs met full frame niet graag over de iso 1600.

Na de Canon 5D MKII (alweer een stuk beter dan de 40D op hoge iso) volgden Canon 6D (N) en Canon 5D MK IV. De 6D is net even een tandje beter dan de 5D MKII, met vooral minder kleurruis op iso 1600 en hoger. Het verschil tussen de 6D en de 5D MK IV is vrijwel verwaarloosbaar, op hoge iso althans.

Zoals eerder gesteld, je hebt echt niet de allerduurste camera nodig voor leuke noorderlicht foto’s. Met een instapper kun je tegenwoordig al goed uit de voeten. Wil je meer kwaliteit, dan is ook niet direct de duurste full frame nodig. Sterker, een tweedehands ouder model voor een heel redelijk bedrag gaat je al snel gelukkig maken. De verschillen met de allernieuwste camera’s zijn vooral in prijs enorm, zeker niet in beeldkwaliteit.

Kijk even naar de foto's op deze pagina en lees welke lenzen, camera’s en instellingen zijn gebruikt. Dat geeft een indruk.

Een lichtsterke groothoeklens verdient de voorkeur. Maar ook hier geldt dat je prima foto's van noorderlicht kunt maken zonder dat je het duurste van het duurste hoeft te kopen. Lange tijd was mijn Canon EF-S 10-22 mm F/3,5-4,5 USM mijn snelste lens met als grootste diafragma f/3.5. En die lens doet het uitstekend. Nog meer foto's heb ik genomen met mijn Canon EF 17-40 mm f/4 L met als grootste diafragma f/4 en ook die lens stelt niet teleur.

Met de goedkope standaard lenzen die bij een camera worden geleverd, heb ik geen ervaring. Maar ik ben er van overtuigd dat ze prima in staat zijn om noorderlicht vast te leggen. Als je maar goed belicht en goed scherp stelt, zijn met pakweg een Canon 1200D en een Canon EF-S 18-55mm F/3.5-5.6 lens ongetwijfeld zeer acceptabele beelden te maken.

Mijn Canon EF 17-40 mm f/4 L heb ik ingeruild voor een Canon EF 16-35mm F/4 L IS die weer net iets scherper aan de randen is. Ook die lens, zeker in combinatie met een camera die met hoge iso's kan fotograferen, geeft mooie resultaten. Ook op een 1.3 crop camera als de Canon 1D4 is dit nog een redelijk serieuze groothoek.

Maar natuurlijk kan het altijd beter. De dure en lichtsterke, f/2.8, zoomlenzen van Canon hadden over het algemeen geen goede reputatie als noorderlichtlenzen. Zij maken van de sterren, die witte puntjes horen te zijn, komma’s, of zelfs vliegende meeuwen, aan de randen van het beeld. Met de komst van de Canon EF 16-35mm f/2.8 L III zou dat probleem voorbij zijn. Maar die lens heeft heel veel last van lichtafval in de hoeken, vignettering.

Ik gebruik zelf geen Canon-lenzen voor noorderlicht. Mijn eerste ‘echte’ noorderlichtlens was een tweedehands Zeiss 21mm f/2.8 Distagon T* ZE. Volledig open, op f/2.8, al erg scherp en hij laat vaak nog verrassend veel details zien in het donkere landschap. Deze lens is alleen met de hand scherp te stellen, AF zit er niet op, maar op de stand 'oneindig' stelt hij ook echt op oneindig scherp. Mooie kleuren. Een pracht lens, die ik eigenlijk te weinig gebruik.

Maar als het noorderlicht hoog aan de hemel staat, schiet 21mm soms tekort. Dus kwam er een gebruikte, en goedkope, Samyang 14mm f/2.8 IF ED UMC. Lang werd die door velen gezien als de beste 'astro-lens'. Scherpstellen op oneindig kan lastig zijn, omdat de lens voorbij dat punt gaat, maar als je hebt ontdekt op welke stand je de lens moet zetten, is het beeld ook goed scherp, zelfs al op f/2.8. Prima lens, maar heeft ook wel last van lichtafval.

De recensies van de Tamron SP 15-30mm f/2.8 Di VC USD waren zo goed, dat ik er uiteindelijk ook een kocht, alweer tweedehands. Dit is een erg fijne lens voor noorderlicht. Relatief weinig lichtafval, weinig last van komma-afwijkingen en goed scherp, ook wijd open. Sinds deze aankoop zijn de Zeiss en de Samyang vrijwel niet meer gebruikt. Van alle hier genoemde lenzen, geeft de Tamron vermoedelijk de meeste waar voor z’n geld.

Sinds kort heb ik ook de Sigma 14mm f/1.8 DG HSM Art. Het is onvoorstelbaar om te ervaren hoeveel meer licht een f/1.8-lens binnenkrijgt ten opzichte van een f/2.8-lens. Ik heb, zei het met heel hoge iso, zelfs al noorderlicht vanuit mijn handen geschoten. Dat kan tegenwoordig! De Sigma is niet zo best met het komma-effect, in de hoeken vliegen vogeltjes. Maar de lens is op f/1.8 echt al goed scherp en de enorme hoeveelheid licht die binnenkomt is zó fijn, dat de minpunten snel vergeven zijn.

En verder ...

Wie zijn foto's met de computer bewerkt of dat in de toekomst wil gaan doen, kan maar het beste in RAW fotograferen.

Met de camera op 'automatisch' of 'landschap' wordt alleen een JPG-afbeelding gemaakt. Het voordeel van een RAW-bestand is dat je foto's veel mooier kunt aanpassen als dat nodig is dan een JPG-bestand. Met een programma als Lightroom of Photoshop (of goedkoper alternatieven) kun je makkelijk de belichting wat bijstellen. Als de foto veel ruis heeft, dan is dat ook te verwijderen. Door de hoge iso-stand en langzame sluitertijden kan makkelijk ruis, lelijke 'digitale stof' ontstaan in de foto.

Ook als je foto's nog niet bewerkt, schiet dan toch maar vast in RAW (met veel camera's kun je kiezen voor RAW + JPEG). Niet iedereen woont onder het noorderlicht of heeft geld om later nog eens een fotoreisje te maken om alsnog in RAW te fotograferen.

Dat je je heel warm moet aankleden als je noorderlicht gaat fotograferen is een open deur die ik voor alle zekerheid toch maar even intrap. Je staat lang stil en vaak op een plek boven de poolcirkel. Zorg ook voor volledig opgeladen batterijen want als het goed koud is, zijn die ook sneller leeg. Zorg dat je verlichting bij je hebt, maar pas op dat je jezelf niet verblindt.

Diverse donkere en onscherpe foto's die op internet te vinden zijn, bewijzen dat ook de duurste lenzen en camera's geen garantie bieden voor goede foto's. Goed voorbereiden en goed te werk gaan, is het belangrijkst.

En mocht het onverhoopt niet lukken met de foto's, stop er dan gewoon mee en geniet van het spektakel.

Noorderlicht fotograferen

Canon 40D, iso 800, Canon EF 17-40mm f/4 L, 17mm, f/5.6, 10 sec.

Canon 40D, iso 640, Canon EF-S 10-22 mm f/3.5-4.5, 10mm, f/3.5, 10 sec.

Noorderlicht, Lofoten

Canon 6D, iso 1600, Tamron SP 15-30mm f/2.8 Di VC USD, op 15mm en f/2.8, 3 sec.

Canon 6D, iso 6400, Canon EF 16-35mm F/4 L IS, 16mm, f/4, 1 sec.

Welke lenzen voor noorderlicht?

Canon 6D, iso 1000, Zeiss 21mm f/2.8 Distagon T* ZE, op f/2.8, 10 sec.

Welke camera voor noorderlicht?

Fujifilm X-M1, iso 1000, Fujinon XF 27mm f/2.8, f/2.8, 2 sec.

Canon 6D, iso 3200, Zeiss 21mm f/2.8 Distagon T* ZE, op f/2.8, 4 sec.

Canon 6D, iso 1600, Sigma 14mm f/1.8 DG HSM Art, f/1,8, 2,5 sec.

Tips & Hints

De eerste keer dat ik noorderlicht fotografeerde had ik eigenlijk geen idee hoe dat moest. Ik had een Canon 40D, een Canon EF 17-40mm f/4.0 L lens en een statief. Een statief heb je altijd nodig.Het noorderlicht was redelijk sterk en ik zette de knop gewoon op de stand 'Landschap' zodat de camera alles zelf bepaalt: iso, diafragma en sluitertijd. Ik stelde met de automatische focus (AF) scherp op ons huis en drukte af. De camera koos voor iso 800, een diafragma van f/5.6 en een sluitertijd van 10 seconden. De foto was helemaal niet zo slecht, zie hiernaast. Zo simpel kan het dus zijn.

Voor meer controle is het natuurlijk veel beter de camera op de M-stand te gebruiken en zélf sluitertijd, diafragma en iso bepalen. Deze drie waarden beïnvloeden elkaar. Met een hogere iso-waarde kun je met een kortere sluitertijd af. Je kunt over het algemeen maar het beste het grootste diafragma, dus het kleinste getal gebruiken, zodat zoveel mogelijk licht binnen komt. Vaste waarden zijn niet te geven omdat lichtomstandigheden variëren. Een volle maan op sneeuw zorgt al voor flink wat licht. Je hebt zwak en sterk noorderlicht. Soms komt het noorderlicht zo vroeg en is de hemel verhoudingsgewijs nog zo licht, dat je zelfs met lage iso-waarden en relatief snelle sluitertijden uit de voeten kunt. Ter plekke moet je keuzes maken.

Maar je moet ergens beginnen. Tijdens een gewone donkere nacht, met een halve maan op de sneeuw en matig noorderlicht begin ik vaak met iso 1000, diafragma f/2.8 en een sluitertijd van 10 seconden. Kijk op het schermpje van de camera of de foto er een beetje goed uitziet. Ga gerust naar 20 seconden als het beeld te donker is, of juist naar een kortere tijd als de foto te licht is. Een foto kan beter iets te licht zijn dan te donker. Als je achteraf op de computer de belichting wilt verlagen, krijg je minder ruis in de foto dan dat je die kunstmatig weer moet opschroeven. Maar pas ook op dat je niet overbelicht, want uitgebeten noorderlicht is niet mooi en ook niet meer goed te herstellen.

Als noorderlicht heel fel wordt, moet snel ingegrepen worden. Sluitertijden of iso omlaag om overbelichting te voorkomen. Of, als je juist de beweging van het noorderlicht wilt bevriezen, iso omhoog en sluitertijd flink naar beneden. Dat laatste is zeker aan te bevelen, omdat anders iedere foto een soort van groene soep oplevert. Het is juist mooi ook de ‘stralen’, de ‘lamellen’, in het noorderlicht vast te leggen. Ik ga daarom soms naar iso 3200 of 6400, bij uitzondering zelfs iso 12.800 (zie ook ‘Welke camera’).

Scherpstellen is een verhaal apart. Scherpstellen op wat vage flarden noorderlicht lukt niet. De autofocus (AF) ver weg op kunstlicht, een huis of lantaarnpaal, werkt prima. Zodra een dergelijk object in focus is, schakel dan direct naar handmatige (manuele) focus (MF) en kom niet meer aan de scherpstelring. Bepaal dan de compositie opnieuw. Met liveview handmatig scherpstellen op sterren of de maan is een andere optie.  

Vaak wordt een noorderlicht foto leuker als je juist iets dichterbij op de voorgrond zoekt. Dat kan van alles zijn, maar het is o zo belangrijk dat dat wel scherp wordt. Ik weet mij meestal te redden door met een zaklamp op het voorwerp te schijnen. De autofocus stelt dan scherp op de lichtvlek en ik zet de knop dan weer snel op MF en maak een nieuwe compositie.

Verwijder het UV-filter van de lens. Zeker als in de verte kunstverlichting is of de maan ergens in beeld komt, geeft een filter lelijke lichtvlekken op de foto. Zet ook de beeldstabilisator uit als die op de lens zit. Die gaat dingen stabiliseren waar het niet nodig is met soms vervelende effecten.

Het best is het om je camera op het statief niet aan te raken als je een foto neemt, omdat je dan toch al snel een trilling of beweging krijgt die onscherpte veroorzaakt. Je kunt met een draadontspanner afdrukken, maar veel makkelijker is de timer (die neemt na 2 of 9 seconden een foto). Sommige fotografen fotograferen zelfs alleen met een opgeklapte spiegel in een uiterste poging elke trilling te voorkomen.

Dit leest allemaal als een hoop gedoe, maar dat valt in de praktijk ontzettend mee. Ga eerst thuis op je gemak je camera verkennen. Je kunt zelfs voordat je naar buiten gaat de camera alvast instellen. Zet hem vast op 'landschap' of, als je er meer uit wilt halen, op de M-stand, een hoge iso, je grootste diafragma (kleinste getal dus) en op 15, 20 of 30 seconden. Maar kijk vooral thuis heel goed waar je alle instellingen vindt, want als je die buiten in het donker en de kou voor het eerst zoekt, beleef je beslist minder lol aan het noorderlicht dan je lief is.

Noorderlicht fotograferen is dankbaar werk. Wat met het blote oog een flauw wit wolkje of boog in de hemel is, is op de foto al mooi groen. De sensors van de moderne camera’s vangen in het donker meer licht en kleuren dan onze ogen. Noorderlicht fotograferen is bovendien helemaal niet moeilijk. Elke amateur die zich een beetje voorbereidt, maakt al snel mooie noorderlicht foto's en daar zijn geen enorme investeringen voor nodig. Voor die doelgroep is onderstaande informatie bedoeld. De gevorderden weten de weg.

Hier vindt u noorderlichtfoto's


Canon 6D, iso 1600, Tamron SP 15-30mm f/2.8 Di VC USD, op 15mm en f/2.8, 2,5 sec.

Canon 6D, iso 1600, Samyang 14mm f/2.8 IF ED UMC,  f/2.8, 6 sec.

Canon 6D, iso 1250, Samyang 14mm f/2.8 IF ED UMC,  f/2.8, 8 sec.

Canon 6D, iso 1250, Sigma 14mm f/1.8 DG HSM Art, f/1,8, 4 sec.

Canon 6D, iso 3200, Tamron SP 15-30mm f/2.8 Di VC USD, op 15mm en f/2.8, 5 sec.

Canon 6D, iso 1600, Tamron SP 15-30mm f/2.8 Di VC USD, op 15mm en f/2.8, 13 sec.